List otwarty do środowiska mediów, polityków i opinii publicznej

Szanowni Państwo,
z rosnącym niepokojem obserwujemy sposób, w jaki w Polsce rozmawia się o roli dziennikarzy, mediów i standardach ich pracy.

Ostatnie wydarzenia – to kolejne pouczenia kierowane przez polityków do dziennikarzy, emocjonalne reakcje, oskarżenia o zadawanie „niewygodnych” pytań oraz doraźne interwencje – pokazują powtarzalny i niepokojący schemat. Każda trudna dla władzy sytuacja wywołuje chwilową burzę: jedni stają w obronie dziennikarzy, inni krytykują ich styl pracy, jeszcze inni punktują zachowania polityków. Po kilku dniach emocje opadają, a problem systemowo pozostaje nierozwiązany.

Ten mechanizm reakcji „chwilówek” staje się dziś jednym z najpoważniejszych zagrożeń dla właściwego zrozumienia funkcji i roli dziennikarzy, mediów.

Rola dziennikarza w demokratycznym państwie jest istotna, by sprowadzać ją wyłącznie do bieżących sporów czy incydentów. Media z założenia powinny pełnić funkcję kontrolną, informacyjną i opiniotwórczą. Jednocześnie ponoszą odpowiedzialność za jakość debaty publicznej, język komunikacji oraz standardy rzetelności.

Tymczasem fundamenty prawne funkcjonowania mediów w Polsce opierają się na ustawie – Prawo prasowe z 1984 roku, uchwalonej jeszcze w realiach PRL. Pomimo licznych nowelizacji po 1989 roku, jej konstrukcja oraz wiele założeń wywodzi się z epoki, która nie ma już nic wspólnego ze współczesnym światem.

Dzisiejsza rzeczywistość – polityczna, społeczna i technologiczna – uległa radykalnej zmianie.

Żyjemy w czasach wielości form komunikacji. Media tradycyjne współistnieją z mediami cyfrowymi, społecznościowymi i nowymi formami przekazu, które nie mieszczą się w dotychczasowych ramach prawnych. Obowiązujące regulacje nie obejmują w pełni tej rzeczywistości, co prowadzi do napięć, niejasności i konfliktów interpretacyjnych.

Z jednej strony dziennikarze – pełniący funkcję służebną wobec społeczeństwa – powinni dbać o rzetelność, bezstronność i odpowiedzialność przekazu. Z drugiej strony obserwujemy zjawiska, które budzą uzasadniony niepokój: upolitycznienie mediów, ich instrumentalne wykorzystywanie do walki politycznej, dziennikarstwo napastliwe, tendencyjne i manipulacyjne. Coraz częściej media zamiast pełnić funkcję kontrolną wobec władzy, stają się narzędziem reprezentowania określonych interesów politycznych.

Niepokojące są także sygnały o praktykach podważających etos zawodu – od prób wpływania na przekaz medialny, przez nieformalne powiązania, aż po systemowe uzależnianie części środowiska dziennikarskiego od ośrodków politycznych i finansowych.

Szczególnie trudna jest sytuacja mediów lokalnych. Ich osłabienie stanowi realne zagrożenie dla demokracji, ponieważ to właśnie na poziomie lokalnym realizuje się bezpośrednia kontrola społeczna. Jednocześnie obserwujemy zjawisko zastępowania niezależnych mediów lokalnych przez wydawnictwa samorządowe, które często pełnią funkcję jednostronnych kanałów komunikacji władzy, finansowanych ze środków publicznych.

By nie dochodziło likwidacji mediów lokalnych Unia Europejska zaleciła „Europejski akt o wolności mediów (European Media Freedom Act – EMFA)”.

Ten dokument powinien się stać medialnym kamieniem węgielnym także w naszym kraju.

Podczas XIV Kongresu Polskich Mediów podkreślano także, że grupa „dyspozycyjnych” mediów uczestniczą w atakach opartych na dezinformacji i tzw. fake newsach. Ponieważ słowo pisane – szczególnie w rękach przedstawicieli mediów – jest narzędziem wyrządzającym realną krzywdę, na tym Kongresie podjęto ważną decyzję: przy o powołaniu funduszu specjalnego przeznaczonego na ochronę prawną osób pokrzywdzonych „Skrzywdzeni Słowem”.

Dlatego apelujemy do polityków, ekspertów oraz całego środowiska medialnego o pilne podjęcie szerokiej, rzetelnej i ponad podziałowej debaty nad rzeczywistą rolą mediów – zarówno ogólnopolskich, regionalnych, jak i lokalnych.

Konieczne jest:

odejście od doraźnego rozwiązywania problemów poprzez medialne „chwilówki”,
podjęcie kompleksowej i systemowej reformy funkcjonowania mediów,
przeprowadzenie pogłębionej analizy ich roli we współczesnym państwie demokratycznym.

Debata ta powinna objąć w szczególności:

standardy wykonywania zawodu dziennikarza,
odpowiedzialność za słowo i konsekwencje publikacji,
relacje między dziennikarzami, politykami, społeczeństwem czy służbami bezpieczeństwa,
mechanizmy ochrony niezależności mediów,
aktualizację ram prawnych regulujących wszystkie formy przekazu,
mechanizmy wsparcia dla mediów lokalnych

Bez takiej refleksji każda kolejna sytuacja konfliktowa będzie jedynie powtórzeniem obecnego scenariusza – krótkotrwałym starciem, po którym nie następuje żadna realna zmiana.

Media mają dziś wyjątkową szansę: mogą same zainicjować proces naprawy i redefinicji swojej roli oraz odpowiedzialności, zamiast pozostawać jedynie stroną bieżących sporów. Wymaga to jednak odwagi, autorefleksji i gotowości do wyjścia poza doraźne interesy oraz podziały.

Uzasadnionym zatem jest debata w zakresie funkcjonowania i roli dziennikarza. Zapraszamy na nią w dniu 20 maja 2026 roku od godziny 11.00 w Warszawie, ul Kopernika 30.

Rejestracja na debatę: https://media.szef.co/formularze/debata-rola-i-funkcja-dziennikarza

Marek Traczyk
Prezes Zarządu
Stowarzyszenie Polskich Mediów