Recenzja

Fałszywa hrabina

Przeczytałem kilkadziesiąt książek; wspomnień, relacji, powieści dotyczących zagłady Żydów, Polaków, obejrzałem kilkanaście filmów fabularnych, jak i dokumentalnych, ale opowieść Elizabeth B.White wydaje się w tym towarzystwie wyjątkowa. I to z trzech powodów. Po pierwsze, skala zorganizowanej pomocy więźniom Majdanka i aresztu śledczego w Lublinie przez „fałszywą hrabinę” jest niewyobrażalna.

Po drugie, sam fakt, że doprowadziła do uwolnienia ponad 9707 Polaków, w tym 4431 Majdanka, to już budzi wielki szacunek. W sumie Janina Mehlberg vel Pepi Spinner zdołała uwolnić blisko 3128 osób pojmanych przez Niemców latem 1943 roku w ramach operacji przesiedleńczych, czyli mówiąc prościej, polskich chłopów, których to Armia Krajowa, okręg Wileński, poświęciła w rejonie Wołynia, dla wcześniej nakreślonych planów politycznych. Po trzecie, rzadko odnotowywano sytuację, kiedy to Żydzi ratowali Polaków? Oba narody przeznaczono do zagłady, z tym, że Polaków, w drugiej kolejności.

Trudno licytować, kto uratował więcej ludzi: Schindler, 1200 pracowników, głównie Żydów, czy Mehlberg „Fałszywa Hrabina” Janina Suchodolska, 9701, głównie Polaków? Wycena ludzkiego życia nie ma żadnej skali, jest bezcenne. Dla Janiny było to jasne od samego początku. Stąd nie pytała, jak jej współpracownik Christians, z ramienia lubelskiego oddziału Polskiego Czerwonego Krzyża, które dary, czy leki przeznaczone są w pierwszej kolejności dla Polaków, czy Żydów? Nie pytam tu też, ile odwagi potrzebowała Żydówka, żeby przeistoczyć się w Polską Hrabinę Suchodolską, jakiej siły potrzebowała do gry o ludzkie życie, stykając się codziennie z niemiecką machiną zagłady. Reprezentowaną przez nieludzki autorament zdegenerowanych typów jak Globocnik, szef SS i policji w Lublinie, który uważał obóz w Majdanku jako swój poligon doświadczalny, esesman AntonThumann znany ze swojej brutalności, czy Frau Villnow, esesmanka z obozu kobiecego mająca krew na rękach. To z takimi nadludźmi miała codziennie współpracować na rzecz ratowania niewinnych, których skazano na zagładę, tylko dlatego, iż doktryna faszystowska skazała ich na śmierć, ze względu na pochodzenie.

„Fałszywa hrabina”, to materiał gotowy na fabularny film, który jak myślę znalazłby więcej widzów niż „Strefa interesów” Amisa. Są tam wydarzenia zgoła jak z najlepszego suspensu, kiedy w pojemnikach na paczki i dary, z powrotem przemycano ludzi, listy, informacje wywiadowcze, co w silnie strzeżonym i podzielonym na podobozy Majdanku była nie lada sztuką, której nie powstydziłby się sam major Pilecki. Szczególnie zorganizowane przez nią „Boże Narodzenie” więźniowie Majdanka będą pamiętać do końca swojego życia. Ale to nie tylko hrabina Suchodolska była bohaterką Majdanka, lecz także inne kobiety, jak doktór Perzanowska z obozu kobiecego, czy Józefa Olbrycht z Komitetu Opiekuńczego. Ale szaloną wręcz odwagą wykazała się Saturnina Malmowa, z Centralnej Opieki Podziemia zwanej OPUS, która osobiście uratowała od zagłady czternastoletnią Żydówkę Sarę Roth, którą cudem wyprowadzono z obozu. Wprowadzono do kamienicy gdzie mieszkała rodzina Malmowej, ukryto na strychu. I mimo,że nie umiała słowa po polsku, nauczono języka na bazie polskich książek do tego stopnia, że pozbyła się rozpoznawalnego akcentu, i to wszystko pod bokiem Niemców i Gestapo.

Takich historii w tej książce jest więcej. Nie będę omawiał ich wszystkich. Janina Suchodolska vel Mehlberg, primo voto Pepi Spinner, to bezwzględnie kobieta pokroju Ireny Sendlerowej. Z tym, że jako Żydówka, jedyna ocalała z rodziny Spinnerów, ryzykowała o wiele więcej, świadczy o tym stopień tajności z jakim żyła przez długie powojenne lata nie dzieląc się nawet z rodziną prawdą o swoim okupacyjnym kamuflażu. Gdyby nie upór amerykańskiego historyka Arthura Funka, który przesłał maszynopis wspomnień spisanych przez prof. matematyki Josephine Mehlberg do rąk Elizabeth B. White. Dzięki ich zaangażowaniu przeistoczyły się one w tą książkę, którą oddał do Państwa dyspozycji Dom Wydawniczy REBIS, a przetłumaczyła na język polski Magdalena Hermanowska.