250 lat polskiej fantastyki. Jubileusz liczony od wyspy Nipu

Data, od której liczymy jubileusz

„Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki” wyszły 15 marca 1776 roku z warszawskiej oficyny Michała Grölla. Jest to pierwsza powieść napisana po polsku — pozycja w historii literatury bezsporna. Utwór ma budowę trójdzielną, charakterystyczną także dla późniejszej prozy Krasickiego, i każda z ksiąg reprezentuje inny typ powieściowy: pierwsza to powiastka filozoficzna i powieść satyryczno-obyczajowa z elementami robinsonady, druga — utopia, trzecia — konfrontacja zdobytej wiedzy z realiami upadającej Rzeczypospolitej.

Karta tytułowa pierwszego wydania zapowiada tę konstrukcję wprost: „Mikoł. Doświadczyńskiego przypadki przez niegoż samego opisane na trzy księgi rozdzielone”. Poniżej wydrukowano adres wydawcy — „w Warszawie, 1776, nakładem Michała Groella, J.K.M. Kommissarza i Bibliopoli, w Mariwilu No. 19, pod znakiem Poetów” — a całość zdobi winieta z mottem „Labor ipse voluptas”, czyli „sama praca jest przyjemnością”.

Cały jubileusz opiera się właściwie na księdze drugiej. To w niej Mikołaj, uciekinier przed wierzycielami, trafia po serii przypadków na nieznaną wyspę zamieszkaną przez patriarchalne społeczeństwo Nipuańczyków i przechodzi reedukację moralną pod okiem mędrca Xaoo. Powieść jest polemiką z Janem Jakubem Rousseau, a w portrecie Nipuańczyków — społeczności wrogiej wszelkim nowinkom, bo każda innowacja grozi podważeniem ustroju — dostrzega się dziś zapowiedź dystopii.

Kto ogłosił rocznicę

Rocznicę nagłośnił jako pierwszy Gdański Klub Fantastyki. Wpis „250 lat polskiej fantastyki – już w tym roku!”, sygnowany przez Ogana, ukazał się 28 stycznia 2026 roku. Obchody zaplanowano przede wszystkim w sieci — na trzech kanałach YouTube grupy Endframe Media: „Piotr Gociek Zaprasza” (rozmowy z pisarzami i krytykami), „Otwarte Komiksy” Tomasza Kołodziejczaka (o polskim komiksie fantastycznym) oraz „Się Zobaczy” (fantastyka filmowa).

Tezę rozwinął sam Kołodziejczak — pisarz, wydawca i wieloletni szef Klubu Świata Komiksu — w rozmowie z Łukaszem Szwedem opublikowanej 4 sierpnia 2026 roku na kanale Fundacji im. XBW Ignacego Krasickiego. Zbieżność patronów nie jest przypadkowa: skrót XBW rozwija się jako Xiążę Biskup Warmiński, czyli tytuł, którym podpisywał się autor „Doświadczyńskiego”. Kołodziejczak prowadzi linię rozwojową od Krasickiego przez romantyzm, literaturę naukową, science fiction, fantastykę socjologiczną i cyberpunk po fantasy, wskazując jako twórców kluczowych dla wyobraźni kolejnych pokoleń Stanisława Lema, Janusza A. Zajdla, Andrzeja Sapkowskiego i Jacka Dukaja.

Spór o początek: Krasicki czy Krajewski

Data 1776 nie jest jednak w badaniach nad gatunkiem oczywista. „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki” to przede wszystkim oświeceniowa powiastka filozoficzna, w której element fantastyczny — nieistniejąca wyspa — pełni funkcję narzędzia satyry, nie zaś przedmiotu opowieści.

Za pierwszą polską powieść fantastycznonaukową historycy literatury zwykle uznają dzieło późniejsze o dziewięć lat: „Wojciecha Zdarzyńskiego życie i przypadki swoje opisującego” Michała Dymitra Krajewskiego, wydanego w Warszawie w 1785 roku. Tytułowy bohater leci na Księżyc balonem — środkiem transportu dobranym tak, by fabuła zachowała pozory prawdopodobieństwa — i spotyka tam lud Sielan. Krajewski jawnie korzysta ze schematu Krasickiego, ale sięga też do Woltera, Jonathana Swifta, Johna Wilkinsa i Cyrana de Bergerac. Powieść doczekała się dwóch kolejnych wydań, w 1785 i 1787 roku, a w 1794 przekładu na niemiecki.

Obie kandydatury nie muszą się wykluczać: Krasicki daje polskiej fantastyce datę początkową i utopijną wyspę, Krajewski — pierwszy w naszej literaturze pojazd i pierwszą podróż kosmiczną.

Ślad wydawniczy 2026 roku

Najbardziej wymiernym efektem rocznicy jest powrót „Doświadczyńskiego” do obiegu księgarskiego. Powieść — od lat praktycznie niedostępną poza ośrodkami akademickimi — wydało w czerwcu 2026 roku Stalker Books w serii „Archiwum polskiej fantastyki”. Tom liczy 184 strony w miękkiej oprawie, kosztuje 32,99 zł, ISBN 978-83-68439-46-5. Książka jest już w sprzedaży.

Jubileuszowy rok przyniósł też wznowienie klasyki nowszej. 22 maja 2026 roku Fabryka Słów wypuściła zbiorczy pierwszy tom cyklu „Dominium Solarne” Tomasza Kołodziejczaka, obejmujący powieści „Kolory sztandarów” i „Schwytany w światła” — 704 strony. Pierwsza z nich przyniosła autorowi Nagrodę im. Janusza A. Zajdla, druga była do niej nominowana.

Na 2026 rok przypada wreszcie inna okrągła data: czterdziestolecie debiutu Andrzeja Sapkowskiego. Opowiadanie „Wiedźmin” ukazało się w grudniowym numerze miesięcznika „Fantastyka” z 1986 roku i zajęło trzecie miejsce w konkursie literackim pisma. Rocznicę odnotowuje rynek komiksowy: Egmont zapowiada na ten rok polskie wydanie albumu „The Witcher: The Witcher”, nowej adaptacji tego właśnie opowiadania, opublikowanej w Stanach Zjednoczonych przez Dark Horse Comics. Scenariusz napisała Aleksandra Zielińska, rysunki wykonał Michael Dowling. To kolejna po „Ziarnie prawdy”, „Mniejszym złu” i „Krańcu świata” komiksowa adaptacja opowiadań ze zbioru „Ostatnie życzenie”.

Gdzie świętować: Zielona Góra, wrzesień

Główny punkt fantastycznego kalendarza wypada pod koniec września. 40. Bachanalia Fantastyczne odbędą się od 25 do 27 września 2026 roku na Uniwersytecie Zielonogórskim — w budynkach Kampusu B przy alei Wojska Polskiego 69, 71 i 71A w Zielonej Górze — i po raz kolejny w randze Polconu, ogólnopolskiego konwentu fantastyki. Organizatorzy zwracają uwagę, że jubileusz Bachanaliów zbiega się z czterdziestoleciem samego Polconu.

W sobotę 26 września zaplanowano galę wręczenia Nagrody im. Janusza A. Zajdla w kategoriach powieść i opowiadanie — najważniejszego wyróżnienia polskiej fantastyki, przyznawanego przez głosujących uczestników konwentu.

Źródło: Fundacja im. XBW Ignacego Krasickiego (wywiad Łukasza Szweda z Tomaszem Kołodziejczakiem); Agencja Informacyjna; Gdański Klub Fantastyki; Stalker Books; Fabryka Słów; bachanaliafantastyczne.pl.