Jednolita cena książki. Projekt MKiDN, spór z wydawcami i doświadczenia Europy

Co zakłada projekt

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego ogłosiło rozpoczęcie prac nad ustawą o ochronie rynku książki 13 listopada 2025 roku, rok po współKongresie Kultury. Założenia przygotował powołany przez ministra Zespół ds. pola literackiego, m.in. na podstawie raportu Polskiej Sieci Ekonomii „Jeszcze książka nie zginęła?”. 21 września 2026 roku resort skierował wniosek o wpisanie projektu do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów. Według zapowiedzi ministerstwa projekt przewiduje:

  • jednolitą cenę książki przez 12 miesięcy od wprowadzenia jej do obrotu;

  • limit rabatu dystrybucyjnego — najwyżej 45 proc. ceny jednolitej; już w założeniach z 2025 roku resort zapowiadał też zakaz dodatkowych opłat związanych z dystrybucją, by dystrybutorzy nie przerzucali kosztów jednolitej ceny na wydawców i twórców;

  • minimalne wynagrodzenia — co najmniej 10 proc. ceny okładkowej dla autora i 3 proc. dla tłumacza;

  • obowiązkowe raportowanie sprzedaży — dane od wydawców, importerów, dystrybutorów i sprzedawców mają trafiać do GUS, a informacje o sprzedaży konkretnych tytułów także do wydawców i twórców.

Przepisy mają objąć również e-booki i audiobooki. Biblioteki, instytucje kultury, uczelnie i instytuty badawcze mają zachować określone rabaty także w okresie obowiązywania jednolitej ceny, a osobne zasady przewidziano dla wielodniowych targów książki.

Pełnej treści projektu wciąż jednak nie znamy. Pod koniec października resort informował, że dokument jest w Zespole do spraw Programowania Prac Rządu i zostanie udostępniony po wpisaniu do wykazu prac legislacyjnych. 23 października kilkanaście organizacji branżowych — wśród nich zarówno Polska Izba Książki, jak i Porozumienie Wydawców Książek, a także m.in. Unia Literacka, ZAiKS, Stowarzyszenie Tłumaczy Literatury i Stowarzyszenie Księgarzy Polskich — zaapelowało do premiera o opublikowanie projektu wraz z uzasadnieniem. Do połowy listopada tak się nie stało.

Ministerstwo kontra wydawcy

Branża jest podzielona. Polska Izba Książki od lat zabiega o jednolitą cenę, a jej przedstawiciele zasiadają w Zespole ds. pola literackiego, który opracował założenia projektu. Przeciwko projektowi wystąpiło natomiast Porozumienie Wydawców Książek – Związek Pracodawców, które prowadzi kampanię „Nie podnoście Polakom cen książek”; wśród jego członków są m.in. Znak, Story House Egmont i Marginesy. Rzecznik MKiDN Piotr Jędrzejowski mówił w rozmowie z Wirtualnemedia.pl, że „kilku największych wydawców prowadzi w mediach szeroką kampanię dezinformacyjną wymierzoną w rozwiązania, które mają rynek książki uporządkować”, i zarzucił im obronę rynkowej dominacji. Resort przekonuje, że ceny okładkowe są dziś zawyżane po to, by uzasadnić wysokie rabaty: „cena książki po rabacie jest zbliżona do wartości rynkowej, cena książki przed rabatem jest wykreowaną na potrzeby marketingu fikcją”. „Jednolita Cena Książki spowoduje urealnienie cen, nie ich wzrost” — mówił rzecznik.

W stanowisku przekazanym Wirtualnemedia.pl (opublikowanym 15 listopada) Porozumienie zaprzeczyło, że za kampanią stoi duży budżet, i podtrzymało zastrzeżenia. Jego zdaniem rezygnacja z rabatu dla czytelnika nie oznacza automatycznie wyższych wpływów wydawcy ani niższej ceny okładkowej: „Nie ma mechanizmu, który automatycznie przekazywałby te pieniądze wydawcy lub autorowi”. Wydawcy posługują się przykładem książki z ceną okładkową 50 zł, kupowanej dziś za 35 zł, za którą po ograniczeniu promocji czytelnik zapłaciłby o 15 zł więcej — zastrzegając, że nie oznacza to podwyżki każdej książki o tyle. Obawiają się też dalszego spadku sprzedaży, który uderzyłby w debiuty, przekłady i książki dla mniejszych grup czytelników, oraz twierdzą, że nowości wypadną na rok z abonamentów e-booków i audiobooków. Ministerstwo tego nie potwierdziło, a bez tekstu projektu nie da się tego sprawdzić.

Kilkanaście lat starań

Pomysł nie jest nowy. Już w 2010 roku zgromadzenie członków Polskiej Izby Książki zdecydowało o kontynuowaniu analiz, a w kwietniu 2013 roku Rada PIK postanowiła przygotować projekt ustawy wzorowany na rozwiązaniach francuskich i niemieckich. 8 kwietnia 2015 roku klub PSL złożył w Sejmie przygotowany przez Izbę projekt, zgodnie z którym cena nowości byłaby stała przez 12 miesięcy; po pierwszym czytaniu w sierpniu 2015 roku prace przerwał koniec kadencji Sejmu. W maju 2017 roku posłowie PSL wnieśli projekt ustawy o jednolitej cenie książki (druk nr 1704) — on również nie stał się prawem. W 2021 roku PIK przygotowała zaktualizowaną propozycję, już pod nazwą ustawy o ochronie rynku książki. Tym razem projekt przygotowuje Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Ekonomia: kto zyskuje, kto traci

Jednolita cena książki to odmiana utrzymywania cen odsprzedaży (resale price maintenance) — praktyki, którą prawo konkurencji co do zasady ogranicza, a którą wiele państw w przypadku książek dopuszcza albo wręcz nakazuje. Takie rozwiązania działają m.in. we Francji (ustawa Langa z 1981 roku dopuszcza najwyżej 5-procentowy rabat), w Niemczech (porozumienie branżowe od XIX wieku, ustawa od 2002 roku), Hiszpanii, Włoszech i Holandii. Wielka Brytania zrezygnowała z porozumienia Net Book Agreement w połowie lat 90., a w Szwajcarii przywrócenie stałych cen odrzuciło w referendum w 2012 roku 56 proc. głosujących.

W uproszczeniu spór dotyczy tego, kto i czym konkuruje. Dziś nowość może być przeceniona od pierwszego dnia; zdaniem ministerstwa i zwolenników regulacji daje to przewagę dużym sieciom i księgarniom internetowym kosztem małych księgarń i wydawnictw. Jednolita cena ma przenieść konkurencję z ceny na ofertę, obsługę i lokalizację. Dla kieszeni czytelnika kluczowe jest to, czy wydawcy obniżą wtedy ceny okładkowe, czego spodziewa się resort. Jeśli tak, czytelnik zapłaci podobnie jak dziś, tyle że wszędzie tyle samo; jeśli nie — jak obawiają się wydawcy z Porozumienia — zapłaci więcej, zwłaszcza za tytuły, które dziś kupuje z dużym rabatem.

Badania nie rozstrzygają sporu jednoznacznie. Rhys Williams, porównując kraje europejskie („Journal of Competition Law and Economics”, 2024), wskazał, że państwa z jednolitą ceną sprzedają więcej książek, bez zauważalnego wpływu na ich średnią cenę; tłumaczy to konkurencją pozacenową, bardziej zróżnicowaną siecią księgarń i zmianą siły przetargowej w łańcuchu dystrybucji, zastrzegając, że wynik opiera się na niewielu krajach, które zmieniały przepisy. Z kolei Christos Genakos, Mario Pagliero, Lorien Sabatino i Tommaso Valletti, badając wprowadzenie jednolitej ceny we Włoszech (wstępna wersja pracy, Cambridge Judge Business School, 2025), stwierdzili, że ceny wzrosły, a liczba nowych tytułów nie zmieniła się istotnie — wyraźnie wzrosła jednak różnorodność faktycznie kupowanych książek, zwłaszcza w księgarniach niezależnych. Według ich modelu konsumenci jako całość na regulacji zyskali.

Tło jest niełatwe. Według NielsenIQ BookData sprzedaż książek drukowanych w Polsce spadła w pierwszym półroczu 2026 roku o 11,7 proc. wartościowo i o 11,3 proc. w egzemplarzach w porównaniu z rokiem poprzednim. NielsenIQ wymienia Polskę obok Francji (−5,4 proc. wartościowo), gdzie jednolita cena obowiązuje od dekad, wśród rynków o wyraźnych spadkach; w tym samym czasie rosły Włochy (+5,1 proc.) i Hiszpania (+3,9 proc.), również z regulowaną ceną, a także Wielka Brytania (+1,5 proc.), która jej nie ma. O kondycji rynku decyduje więc nie tylko sposób ustalania cen.

Co dalej

Po opublikowaniu projektu przez Rządowe Centrum Legislacji mają się rozpocząć konsultacje publiczne, do których ministerstwo zaprasza także Porozumienie Wydawców Książek. Dopiero pełny tekst pokaże m.in., jak jednolita cena zadziała w abonamentach, pakietach i przedsprzedaży oraz jak będą liczone minimalne wynagrodzenia przy umowach ryczałtowych. Do tego czasu prognozy obu stron pozostają prognozami.

Źródło: Stowarzyszenie Polskich Mediów; Wirtualnemedia.pl (26 października i 15 listopada 2026); MKiDN (13 listopada 2025, 21 września 2026); Polska Izba Książki (historia projektu, 21 września 2026, apel do premiera); Sejm, druk nr 1704; NielsenIQ BookData; R. Williams, „Empirical effects of resale price maintenance”; C. Genakos i in., „Cultural Exception?”.

Zdjęcie: wnętrze księgarni Skarbnica w Nowej Hucie (2013), fot. Zygmunt Put Zetpe0202, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0; kadr.